Suárez’ Disputationes metaphysicae (1597) und die mittelalterlichen Transzendentalienlehren

Rolf Darge

Disputationes metaphysicae Suareza (1597) a średniowieczna nauka o transcendentaliach

Panuje opinia, że suarezjańska nauka o transcendentaliach z pierwszej części Disputationes metaphysicae w ogólnym zarysie wzoruje się na szkotystycznej scientia transcendens. Pogląd ten wymaga jednak kilku uściśleń. Suarez akceptuje bowiem istotowe i jednoznaczne pojęcie bytu typowe dla szkotyzmu, lecz jednocześnie odrzuca sposób myślenia Szkota, gdy idzie o teorię transcendentaliów i dokonując systematycznej analizy jego stanowiska, rozwjia nowe podejście do tej kwestii, którego jądrem wydaje się program immanentnej pojęciowej eksplikacji istoty bytu jako takiego. Ów program zakłada przezwyciężenie kognitywnych modelów, leżących u podstaw szkotystycznej scientia transcendens, tj. z jednej strony, modelu „kompozytywnego”, kierującego analizą transcendentalną, z drugiej – modelu „rzeczywistej własności” (proprium, per se accidens), za pomocą którego Szkot interpretuje atrybuty bytu jako bytu. Zdaniem Suareza atrybuty te (passiones entis) stanowią bezpośrednią eksplikację istoty, czy też doskonałości bytu jako bytu. Wychodząc od tej przesłanki – wymierzonej przeciwko Szkotowi –, Suarez próbuje pomyśleć transcendentalność bytu w sposób radykalny, także w odniesieniu do atrybutów bytu jako takiego i — choć wówczas atrybuty te należy uznać za odrębne od bytu jako bytu jedynie konceptualnie, a nie rzeczywiście — zachować status metafizyki jako scientia realis, ponieważ za sprawą atrybutów bytu w ogóle – rozróżnialnych jedynie konceptualnie — metafizyka byłaby zdolna wiarygodnie wyjaśnić rzeczywistą istotę bytu. Cel oraz metodę transcendentalnej analizy bytu bardzo podobnie rozumieli św. Tomasz i inni średniowieczni myśliciele należący do tradycji preszkotystycznej. Suarez sięga do niej świadomie. Wydaje się zatem, że jego analiza stanowiska Szkota ma na celu opracowanie alternatywnej i konkurencyjnej teorii, będącej kontynuacją i przekształceniem preszkotystycznego kierunku myśli transcendentalnej, na podstawie jednoznacznego i istotowego pojęcia bytu. Suarezjańska teoria transcendentaliów wpisuje się zatem w historię wpływów zarówno szkotystycznej jak i preszkotystycznej – zwłaszcza tomistycznej – doktryny transcendentaliów.

Darge-55

Słowa kluczowe: Suárez · transcendentalia · Szkot · Dysputy metafizyczne

Rolf Darge — profesor antropologii filozoficznej i etyki na Wydziale Teologii Katolickiej Uniwersytetu w Salzburgu. Specjalista w zakresie filozofii średniowiecznej. Członek Rady Programowej „Archiwum”. Autor m.in.:  Suárez' transzendentale Seinsauslegung und die Metaphysiktradition, Studien und Texte zur Geistesgeschichte des Mittelalters 80, Verlag Brill, Leiden-Boston 2004; Habitus per actus cognoscuntur. Die Erkenntnis des Habitus und die Funktion des moralischen Habitus im Aufbau der Handlung nach Thomas von Aquin, Verlag Bouvier, Bonn 1996.   »  

Pismo założone przez Leszka Kołakowskiego, Bronisława Baczkę i Jana Garewicza ukazuje się nieprzerwanie od 1957 r.

Instytut Filozofii i Socjologii PAN Archiwum Warszawskiej Szkoły Historii Idei Bibliografia Filozofii Polskiej The Interlocutor Wydawnictwo IFiS PAN Polskie Towarzystwo Filozoficzne
© Archiwum Historii Filozofii i Myśli Społecznej 1957-2010.